නමෝ තස්ස භගවතො අරහතෝ සම්මා සම්බුද්ධස්ස

පඨව්‍යා ඒකරජ්ජේන
සග්ගස්ස ගමනේන වා
සබ්බලෝකාධිපච්චේන
සෝතාපත්තිඵලං වරං

ශ්‍රද්ධාවන්ත පින්වතුනි,

මේ පින්වතුන් අද මේ වප් පුර පසොළොස්වක් පෝය දවසේ, අයහපත් කාලගුණය මධ්‍යයේ නමුත් මේ පැමිණිලා සිටින්නේ බුදු ජීයාණන් වහන්සේගේ යම් කිසි ධම් පදයකට - ධම් කොට්ඨාසයකට - ඇහුම්කන් දීමටයි. බෞද්ධ පින්වතුන් බණ අසන්න බලාපොරොත්තු වෙන්නෙ එයින් තමන්ගේ ජීවිතයට යම්කිසි ආලෝකයක් ලබා ගැනීමටයි. ජීවිතය හැඩගස්වා ගැනීමටයි. මේ අපි ලබාගත්ත මනුෂ්‍ය ජීවිතය බොහෝම දුර්ලභ එකක් හැටියට බුදු පියාණන් වහන්සේ හඳුන්වා දීලා තියෙනවා. මනුෂ්‍ය ජීවිතය දුර්ලභයි. ඒ වගේම ඒක වටිනා ජීවිතයක්. නමුත් මේ මනුෂ්‍යත්වයේ වටිනාකම ඉබේම ලැබෙන්නේ නෑ. ජීවිතයක වටිනාකම හෝ නොවටිනාකම මේ අපි ගත කරන ජීවිත රටාව අනුවයි කියන්න වෙන්නෙ. නිශ්චය වෙන්නෙ. අවුරුදු 100ක් කෙනෙක් ජීවත් වුනත්, ඒ නැනැත්තා ජීවිතය ගත කළේ නොවටිනා දේ සමඟ නම්, නිස්සාර දේ සමඟ නම්, ඒ ජීවිතය එහෙම පිටින්ම නිශ්ඵල නිසරු ජීවිතයක්.

ඒක නිසා නියම වටිනාකම්, නියම සාරධම්-ජීවිතයක ඇති නියම වටිනාකම-තේරුම් අරගෙන ජීවත් වීමයි බෞද්ධ පින්වතාගේ යුතුකම. සාමාන්‍යයෙන් ලෝකයේ වටිනා දේ හැටියට සලකන්නේ මිල මුදල්, රන, රිදී, මුතු මැණික් ආදියයි. නමුත් බුදු පියාණන් වහන්සේ ලෝකයාට ඊට වඩා උතුම් දේවල් හඳුන්වා දුන්නා ධම්‍යෙන්, අන්න ඒ ධම්‍යානුකූලව හඳුන්වාදීපු ඒ වටිනාකම් තේරුම් අරගෙන ජීවත් වීමට - ඒ අනුව ජීවිතය හැඩගස්වා ගැනීමට - හොඳ වටිනා දවසක් තමයි පෝය දවස. එතකොට බෞද්ධ පින්වතුන් බුද්ධ කාලයේ පවා ඒ බෞද්ධ මහෝපාසක වරුන් තම තමන්ගේ දූ දරුවන්ට ජීවිතයේ නියම වටිනා දේ තේරුම් කරදීමට වටහාදීමට මේ පෝය දවස යොදා ගත්තු බව අපට ධර්ම කතාවලින් හෙළි වෙනවා. දැන් විශේෂයෙන්ම මේ අවස්ථාවේ අපි මාතෘකාව හැටියට තබා ගත්තු ඒ ගාථා ධර්මය දේශනා කරන්ට හේතුවුන කථා ප්‍රවෘත්තියත් නිදාන කතාවත් ඒකට සමාන දෙයක්.

මේ පින්වතුන් අහලා තියෙනවා අනාථපිණ්ඩික මහ සිටාණන් ගැන. මේ ශාසනයේ, බුදුපියාණන් වහන්සේ වැඩ වාසය කළ කාලයේ, බෞද්ධ මහෝපාසකවරුන් අතර අග්‍රගණ්‍ය - මුල් තැන තබන්ට තරම් වටිනා - කෙනෙක් තමයි අනාථපිණ්ඩික මහ සිටාණන්. කෝටි ගණනක් ධනයෙන් පමණක් නොවෙයි ධර්ම ඥානයෙන් පොහොසත්, ඒ වගේම උතුම් ලෝකෝත්තර තත්ත්වයක් හැටියට සැළකෙන ඒ සෝවාන් ඵලයත් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගත්තු මහෝපාසකයෙක්. ඒ අනේපිඬු සිටාණන්ගේ නිවස එහෙම පිටින්ම දාන ශාලාවක්. ඒ කියන්නේ, නිතරම වගේ බුදුපියාණන් වහන්සේටත් මහා සංඝයා වහන්සේලාටත්, එහෙම නැත්නම් සංඝයා වහන්සේලා සිය ගණනකට නිතිපතාම දානමානාදියෙන් උපස්ථාන කරපු සිටු මැදුරක් හැටියට ධර්මයේ සඳහන් වෙනවා.

‘කාල’ මේ විදියට කාලය ගතකළොත් කාලකණ්ණියෙක් වේය කියන හැඟීමෙන් අනේපිඬු සිටාණන් එක උපායක් කල්පනා කළා, මේ දරුවට තුණුරුවන් හඳුන්වා දෙන්ට ඕනෙයි කියලා. එක පෝය දවසක අනාථපිණ්ඩික සිටාණන් මේ පුතාට කතා කරලා කියනවා “පුතේ, නුඹ විහාරයට ගිහිල්ලා, සිල් සමාදන් වෙලා, බුදු පියාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අහලා ආවොත් මම නුඹට මසුරන් සීයක් දෙනවා - කහවනු සීයක් දෙනවා” කියලා ඔය විදියට ප්‍රකාශ කළා. එතකොට මේ දරුවා ‘දෙනවමද තාත්තේ? දෙනවමද තාත්තේ? දෙනවමද තාත්තේ?’ කියලා තුන් සැරයක් පොරොන්දු කරවගෙන-ගිවිස්වාගෙන තමයි ඔන්න ඊළඟට ඒ ජේතවනාරාමයට ගිහිල්ලා සිල් සමාදන් වුණේ. නමුත් බණ අහන්න එහෙම ඕන කමක් නෑ. පැත්තකට වෙලා බුදියගෙන පස්සෙන්දා උදේ සිටුමැදුරට පැමිණියා පැමිණියාම සිටාණන් සේවකයන්ට විධාන කළා “මේ මගේ පුතා සිල්සමාදන් වෙලා ආවා, කෑම බීම හොඳට දෙන්න” කියලා. නමුත් මේ දරුවා, අර සමහර කුඩා දරුවන් පවසන ආකාරයටම “මට අර පොරොන්දු වුන මුදල දෙන තුරු මම ආහාර ගන්නේ නෑ” කියලා ප්‍රකාශ කළ නිසා සිටාණන්ට ඒ මුදල පළමුවෙන්ම දෙන්න සිද්ධ වුනා. ඒ මසුරන් මල්ල අතින් අරගෙනයි - ඒක එක අතකින් අරගෙනයි - මේ දරුවා ආහාර පවා ගත්තේ.

ඊළඟට නැවත පෝය දවසක් ආවාම අනේපිඬු සිටාණන් කල්පනා කරලා - මේ උපායට තව කොටසක් එකතු කිරීම් වශයෙන් කියනවා : “පුතේ, විහාරයට ගිහිල්ලා සිල් සමාදන් වෙලා, බුදුපියාණන් වහන්සේගෙන් බණ අහලා බණපදයක් ඉගෙන ගෙන ආවොත් මම නුඹට මසුරන් දාහක් දෙනවා”. මේ දරුවත් එතකොට මේ මුදලට තියෙන ආසාව නිසා විහාරයට ගිහිල්ලා සිල් සමාදන් වෙලා, බුදුපියාණන් වහන්සේ ධර්ම දේශනා කරන තැන ඉස්සරහටම ගිහිල්ලා ඉඳගෙන බණ පදයක් විතරක් කොහොම හරි ඉගෙන ගෙන දුවලා ගිහිල්ලා අරමුදල ලබා ගන්න අදහසින් බණ අහන්න සූදානම් වුනා.

බුදුපියාණන් වහන්සේට මේ දරුවාගේ හිත පෙනුනා. ඒ වගේම ඒ විදියේ ජීවිතයක් ගත කළාට මොකද මේ දරුවා තුළ යම්කිසි පුණ්‍ය ශක්තියක් තිබෙන බවත් බුදුපියාණන්ට පෙනෙන්ට ඇති. කොයි හැටි හෝ වේවා, බුදුපියාණන් වහන්සේත් එක්තරා උපක්‍රමයක් යෙදුවා - සම්‍යක් ප්‍රයෝගයක් - උපායක් යෙදුවා. මොකක්ද? මේ දරුවට බණ පදය අල්ලගන්න බැරිවෙන විදිහට බණ කියන්න පටන් ගත්තා. මේ දරුවා බලාපොරොත්තු වෙන්නේ කොහොමහරි බණ පදයක් ඉගෙනගෙන ගිහිල්ලා පියාගෙන් ඒ මුදල ලබා ගන්නයි. නමුත් පියාණන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරනවා. මේ ළමයට එක බණ පදයක්වත් අල්ලගන්න බෑ. කොහොමහරි ඒක ලිස්සලා යනවා. ඔන්න ඔය විදියට බණ කියන්න පටන් ගත්තා. බොහොම ඕන කමින් ඇහුන්කන් දෙන්නේ. මොකද? අර මුදලට තිබෙන ආසාව නිසා, හැබැයි එක බණ පදයක් වත් අල්ලගන්න බෑ. පළමුවෙනි බණපදය බැරි වුනා. ඊළඟ එක, ඊළඟ එක, ඔහොම ගිහිල්ලා අන්තිමට බණ කියලා ඉවර වෙන කම්ම අහගෙන ඉන්න සිද්ධ වුනා. නමුත් මේ බුදුපියාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව කොයි තරම් පුදුමද කියතොත් මේ දරුවා ඒක අවසාන වෙනකොට සෝවාන් කියලා කියන ඒ උතුම් ලෝකෝත්තර තත්ත්වය ලබාගෙන, ආර්ය තත්වය ලබාගෙන.

නමුත් මේ කාරණය වෙන කවුරුවත් දන්නේ නෑ. මේ ළමයත් ඉතින් පසුදවසේ බුදු පියාණන් වහන්සේත් සංඝයා වහන්සේලාත් ඒ අනේපිඬු සිටාණන්ගේ සිටුමැදුරට දානෙට වඩින අවස්ථාවේදී පිටිපස්සෙන් බොහොම සන්සුන්ව ගමන් කළා. ගෙදරට ගියාම අනේපිඬු මහ සිටාණන් බුදුපියාණන් වහන්සේටත් සංඝයා වහන්සේලාටත් දානය පූජා කරලා මේ ළමයාටත් පැත්තක ආසනයක ආහාර දෙන්න සූදානම් වුනා. මේ ළමයා බොහොම සන්සුන්ව ඉන්නවා දැකලා සිටාණන් පුදුම වුනා. වෙනදා අර විදියට මුදල් දෙනකන්, කහවනු දෙනකන් මම ආහාර ගන්නේ නෑ කියලා කිව්ව දරුවා දැන් බොහොම සන්සුන්ව මේ ආහාර ගන්නවා. මේ ළමයත් කල්පනා කළා මට පියාණන් මට මේ මුදල් පිළිබඳ කතාව බුදුපියාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ නොකියනවා නම් හොඳයි කියලා. ඒ තරමට ලැජ්ජය. මුදලක් ගැන ලෝභයෙන් ධර්මය ඇසූ එක ගැන පවා ලැජ්ජා හිතිලා මේ දරුවට. නමුත් සිටාණන් මේ කාරණය ගැන දන්නේ නෑ. ඒක නිසා ඊළඟට මේ මුදල ගෙනල්ල දෙන්න සූදානම් වුනා. දරුවා ඒක ප්‍රතික්ෂේප කළා. ඒක එපාය කිව්වා. ඒක නිසා බුදුපියාණන් වහන්සේට ප්‍රකාශ කරනවා “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මගේ පුතාගේ අද මේ ස්වරූපය - හැටි - බොහොම වෙනස්. ඉස්සෙල්ල දවසෙ නම් මෙන්න මේ විදියට පොරොන්දු වෙලා මුදලක් දෙනතුරු ආහාර ගත්තේ නෑ. අද ඇවිටිලි කරලත් මුදල ගන්න කැමති වුණේ නෑ” කියලා. පියාණන් වහන්සේ ඒ අවස්ථාවේ ප්‍රකාශ කළා “සිටාණෙනි, අද ඔබේ පුතාට මේ මුදල් වලට වඩා, වෙන එකක් තබා මේ මුළු මහ පොළොවේ චක්‍රවර්ති රාජ්‍යයටත් වඩා, දිව්‍යලෝක ගමනටත් වඩා, මුළු ලෝකෙ අධිපති කමටත් වඩා වටිනා දෙයක් ලැබිලා තිබෙනවා. ඒකයි ඔය මුදල ගැන උනන්දු වෙන්නෙ නැත්තේ’ කියලා. එහෙම ප්‍රකාශ කරමින් අපි අර කලින් සඳහන් කළ ගාථා ධර්මය වදාළා:

පඨව්‍යා ඒකරජ්ජේන
සග්ගස්ස ගමනේන වා
සබ්බලෝකාධිපච්චේන
සෝතාපත්තිඵලං වරං

‘පඨව්‍යා ඒකරජ්ජේන’ - මේ මහ පොළොවේ චක්‍රවර්ති රජකෙනෙක්ව රාජ්‍යය කිරීමටත් වඩා, ‘සග්ගස්ස ගමනේන වා’ - දිව්‍යලෝකයට යාමටත් වඩා, ‘සබ්බලෝකාධිපච්චේන’ - මුළු ලෝකයේ අධිපතිකමටත් වඩා, ‘සෝතාපත්තිඵලං වරං’ - සෝවාන් ඵලය උතුම්ය, ඒ ලෝකෝත්තර තත්වය උතුම්ය, කියලා බුදුපියාණන් වහන්සේ ඒ අවස්ථාවේදී ප්‍රකාශ කළා.

ඉතින් මේ අනුව අපට හිතාගන්න පුළුවන්, මේ අනේපිඬු සිටාණන්ගේ උත්සාහය නිසා දරුවා අර තරම් ලෝකයේ ඉතාම උසස් තත්වයක් හැටියට සළකන ඒ සෝවාන් තත්ත්වය ලබා ගත්ත. මේ සෝවාන් ඵලය කියන එක, මේ තත්ත්වය, හිතේ ඇතිවන විශාල වෙනසක්. ආර්ය තත්වය ලැබුවා කියලා කියනවා. මේ තත්වය ලැබීමෙන් කෙනෙක් ලබන නිදහස කොයිතරම් ද කියතොත්, නැවත මේ සංසාරයේ අපායට යන්නේ නෑ. අපායට යන තරම් සිත පහත් තත්වයට වැටෙන්නේ නෑ. ඒකයි සෝවාන් වීමෙන් දකින විශේෂම ශක්තිය. ඉතින් සංසාරේ තවත් උපදිනවා නම් උපදින්නේ හත්සැරයයි. මේ විදියට සෝවාන් ඵලය ලබා ගත්තනම් - සෝවාන් ඵලය ලබා ගන්නවා කියලා කියන්නේ චතුරාර්ය සත්‍ය හරියටම ගැඹුරින් අවබෝධ කර ගැනීමයි. ඒ වගේම මේ ලෝකයේ අනිත්‍ය දුක්ඛ අනාත්ම කියලා කියන ඒ ත්‍රිලක්ෂණය - ලකුණු තුන - ගැඹුරින් වටහා ගැනීමයි. ඒ වටහා ගැනීම තුළින් හිත ඇතුළෙ වන වෙනස කොයි තරම්ද කියතොත් නැවත ඒ තැනැත්තා කවදාවත් අපායේ උපදින්නේ නෑ. ඒ වගේම සංසාරයේ තව හත්සරයයි උපදින්නේ. එහෙම ඉපදුනාට පස්සේ කොහොම හරි කොයි ආකාරයකින් නමුත්, රහත් වෙලා පිරිනිවන් පානවා. ඔන්න ඔය තරම් පුදුම විදියේ වෙනසක් කෙනෙකුගේ හිතේ ඇති වෙනවා සෝවාන් තත්ත්වයෙන්. එතකොට අර කාල කියන දරුවාගේ අර තරම් විශාල පරිවර්තනයක්, වෙනසක් සිද්ධ වුනා මේ ධර්මය ඇසීම නිසා එදා.

සෝවාන් ඵලය ගැන බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරලා තියෙන්නේ - මේකේ අගය - දැන් මෙතන ප්‍රකාශ වුන හැටියට, අර චක්‍රවර්ති රජකම කියන එක ලෝකයා බලාපොරොත්තු වෙන ලොකු දෙයක්, නමුත් මේ හැම එකකටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨයි කියලා කියන්නේ මක් නිසාද? චක්‍රවර්ති රජ කියලා මහ පොළොවට රජකම් කළත් තමන් සසර කරපු පව් නිසා අපායට යන්න ඉඩ තියෙනවා. නමුත් සෝවාන් පුද්ගලයා කවදාවක්වත් අපායට යන්නේ නෑ. අන්න ඒ නිසා තමයි මේ සෝවාන් ඵලය අනිත් හැම එකටම වඩා උසස්ස කියලා ප්‍රකාශ කලේ. මේ සෝවාන් ඵලයේ ඇති වටිනාකම බුදුපියාණන් වහන්සේ බොහොම අවස්ථාවල දක්වලා තියෙනවා. එක් අවස්ථාවක තම නිය පිටට පස් ටිකක් අරගෙන සංඝයා වහන්සේලාගෙන් අහනවා ‘මේ නියපොත්තේ තියෙන පස් ටිකද වැඩි, එහෙම නැත්නම් මුළු මහපොළොවෙ තියෙන පස් ද වැඩි?’ කියලා. එතකොට සංඝයා වහන්සේලා ප්‍රකාශ කරනවා ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ නිය පිට තියෙන පස් බොහොම ටිකයි. මහ පොළොවේ පස තමයි වැඩි’ කියලා. අන්න ඒ උපමාව අනුව බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරනවා, ‘එසේම මහණෙනි, සෝවාන් පුද්ගලයා මේ සංසාරයෙන් තමන් නිදහස් වුන දුක් ප්‍රමාණය අන්න අර මහ පොළොවේ පස් වගේ. තව ඉතුරු වෙලා තියෙන දුක් ප්‍රමාණය, ගෙවන්න තියෙන දුක් ප්‍රමාණය, මේ නිය පිට තිබෙන පස වගේ ඉතාම ටිකයි. ඉතාම ස්වල්පයයි.’ ඒ තරම් විශාල නිදහසක් සෝවාන් වූ පුද්ගලයා ලබනවා. මේ සෝවාන් ඵලය කියලා කියන්නේ ලෝකෝත්තර තත්ත්වවලින් පළමුවෙනි එක. සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී, අර්හත් කියන මාර්ගඵල හතරක් තියෙනවා, මේ බුද්ධ ශාසනයේ.ඒවා තුළින් තමයි නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේ. අවසානයේ දී අරහත් තත්ත්වයෙන් තමයි අමාමහ නිවනින් සම්පූර්ණයෙන්ම සැනසිලා මේ සසර දුක් කෙළවර කරන්නේ.. එතකොට සෝවාන් ඵලය පවා මේ තරම් උතුම් දෙයක් කියලයි බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළේ.

දැන් එතකොට පොඩ් පොඩි ළමයාමේ පින්වතුන්ට හිතෙන්න පුළුවන්, මේ පොඩි ළමයා කොහොමද මේ තරම් ලොකු දෙයක් ලබාගත්තේ? මේ තරම් උතුම් ලෝකෝත්තර තත්ත්වයක් ලබා ගත්තේ කොහොමද? කියලා මේක කෙනෙකුට පුදුම හිතෙනවා. අර විදියට සංඝ උපස්ථාන කරන්නේ නැතුව, බුදු පියාණන් වහන්සේ දකින්නෙන් නැතුව හිටපු ළමයා බුදු පියාණන් වහන්සේගෙ එක ධර්ම දේශනාවක් අහලා මේ තරම් ලොකු ජයග්‍රහණයක් - ලොකු තත්ත්වයක් ලබාගත්තේ කොහොමද? මේක අපිට ටිකක් ගැඹුරින් හිතන්න හොඳ අවස්ථාවක්. සාමාන්‍යයෙන් මේ වගේ ලොකු තත්ත්ව ලබා ගන්නේ - මේ උපාසක මහත්තයලා එහෙම දන්නවා බොහොම භාවනා කරලා තමයි කෙනෙක් ඔය තත්ත්වය ලබාගන්නේ. ,මේ ළමයා එතකොට කොහොමද ලබාගත්තේ?. භාවනාවක් නැතුවද? කියලා කෙනෙක් ප්‍රශ්න කරන්ට පුළුවන්. නමුත්, පින්වතුනි, භාවනාවක් නැතුව නිවනක් හම්බවෙන්නේ නෑ. දැන් ඉතින් මේ ළමයා තුළ තිබුන භාවනාව මොකක්ද කියලා අපි ටිකක් විමසලා බලමු.

මේ කථාවෙ සවිස්තරව නැතත් අපිට හිතාගන්න පුළුවන් මේකෙ තිබෙන යම් යම් ඉඟි ආශ්‍රයෙන්, මේ ළමයගෙ හිත තුළ තිබුන භාවනාව මොකක්ද කියලා. මේ ලෝකයේ ඇති හැම දෙයකම මේ ජීවිතය පිළිබඳව බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ ලකුණු තුනක් තියෙනවා. මේ හැම දෙයක්ම අනිත්‍යයි. මේ හැම දෙයක්ම අවසාන වශයෙන් බලනකොට දුකයි. ඒ වගේම මේ හැම දෙයක්ම මමය, මාගේය කියලා ගන්න බෑ. මේක අනාත්මයි කියලා ඒ විදියේ මහා ගැඹුරු ධර්මයක් මෙතන තියෙන්නේ. ඒක තමයි ‘ත්‍රිලක්ෂණය’ කියලා කියන්නේ. මුළු මහත් ලෝකයෙම තියෙන ලකුණු තුන. මේ ලකුණු තුන සාමාන්‍ය අවබෝධයට වැටහෙන්නේ නෑ. සාමාන්‍ය ලෝකයාට වැටහෙන්නේ නෑ. ගැඹුරු විදර්ශනා වශයෙන් ගැඹුරට ගිය-ඥානයටයි මේක වැටහෙන්නේ. එතකොට මේ වැටහීම කොහොමද අර ළමයා ලබාගත්තෙ? සාමාන්‍යයෙන් භාවනා කර්මස්ථානයක් කියලා කියන භාවනා මාතෘකාවක් අනුව භාවනා කරලා තමයි මේක ලැබෙන්නේ. දැන් මේ කාලගෙ භාවනා මාතෘකාව මොකක්ද? කමටහන මොකක්ද? කියල අපි ටිකක් හිතල බලමු. කාලගේ කාලගෙ කමටහන වුනේ, අනේපිඬු සිටාණන් කියපු ‘පුතේ ගිහිල්ල බණ පදයක් ඉගෙන ගෙන ආවොත් මම මසුරන් දාහක් දෙනවා’ කියල කියපු වචනයයි.

එතකොට මේ ළමයා විහාරයට යන්න ඇත්තෙ මේ මසුරන් මල්ල හිතින් අරගෙන, මම කොහොම හරි බණ පදයක් අහලා මේ මසුරන් ටික ලබාගන්නවා කියන අදහසින්, ඒකෙන් හිතේ එක්තරා තැන්පත් කමක් ඇතිව බණ අහගන්න සූදානම් වුණා. නමුත් බුදුපියාණන් වහන්සේ මේ කමටහන හරියට සුද්ද කරලා - පිළිවෙලක් කරලා - නිවනට ළං කරලා දුන්නේ කොහොමද? බුදු පියාණන් වහන්සේ මේ කාරණය දැනගෙන අර බණ පදයක්වත් අල්ල ගන්න බැරි විදියට ධර්මය දේශනා කරන්න පටන් ගත්තා. එතකොට මේ දරුවා මේ පළවෙනි බණපදය අල්ලගන්න බලනවා. ඒ ළමයට පේන්න ඇත්තේ බුදුපියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරන හැම බණ පදයක්ම මසුරන් මල්ලක් හැටියටයි. දැන් මේ කෙනෙකුට වුනත් සමහර වෙලාවට තමන් බොහොම කැමති දෙයක් හීනෙන් පේනවා වගේ පේනව නේ. යම්කිසි දෙයකට හුඟක් ආසාව තියෙනවා නම් ඒකයි හිතට වැටහෙන්නේ. ඒ වගේ දැන් මේ මසුරන් මල්ලට තිබෙන ආශාව නිසා බුදුපියාණන් වහන්සේ ඉදිරිපිට ඉඳගෙන බණ අහනකොට මේ ළමයට හැම බණ පදයක්ම පේන්නේ මසුරන් මල්ලක් හැටියට. ඉතින් ඒ පළවෙනි මසුරන් මල්ල අල්ලගන්න උත්සාහ කරනවා. ඒ එක්කම එක කොහොම හරි ඉස්සලා යනවා. ඊලඟ එක අල්ලනවා. ‘ආ, ඒක බැරිවුනා’, ඊළඟ එක අල්ලනවා. ඔහොම ඔහොම හිතාගෙන මේ ළමයා බණ පදයෙන් පදයට බුදුපියාණන් වහන්සේ දේශනා කරන ධර්මයට ඇහුම් කන් දෙනවා. ඒ අවස්ථාවේ ඒ ළමයට හිතෙන්න ඇති ටික දුරක් යනකොට, මේ එක එක මසුරන් මල්ල ලිස්සලා යනකොට “මේ එකක් වත් අල්ලගන්න බෑ නේ. මේ ඔක්කොම යනවා. මෙතන ඔක්කොම අනිත්‍යයයි. එකක්වත් අල්ලගන්න බෑ. එනවා-යනවා. බණ පදයක් අල්ලගන්න සූදානම් වෙන එක විතරයි මෙතන තියෙන්නෙ”.

එතකොට දැන් මේ පින්වතුන්ට ඉඳහිටලා ඔය දකින්න ලැබෙනවා මළ ගෙවල් ඉස්සරහ පාරෙ එහෙම සමහර විට සුදු රෙදිවල ගහලා තියෙනවා ‘සබ්බේ සංඛාරා අනිච්චා’. කියලා. ඔහොම බණ පදයක් ලියලා තියෙනවා. මොකද්ද මේකෙ අදහස? ‘සබ්බේ සංඛාරා අනිච්චා’- ‘හැම සංස්කාරම අනිත්‍යයි’, ‘අනිච්චා වත සංඛාරා’, ‘සංස්කාර කියන ජාතිය ඒකාන්තයෙන් අනිත්‍යයයි’, මොනවද මේ සංස්කාර කියලා කියන්නේ? අපට තේරෙන වචනයෙන් ගත්තොත්, සූදානම් වීම්, අර ඇඳීම, එහෙම නැත්නම් සකස්වීම. දැන් ‘සූදානම් වීම’ ගැන අපි හිතමු. කෙනෙක් මැරුණට පස්සේ එතන ඒ ‘අනිච්ඡා වත සංඛාරා’ කියන එක අපට තේරෙන විදියට කල්පනා කරලා ගත්තොත්, මේ මනුෂ්‍යයා ජීවත් වතාවක් මොකක් කළේ මොකක්ද? හැම වැඩක්ම කළේ සූදානම්වීම් ගොඩක් හැටියට. මේ තැනැත්තා මුළු ජීවිතය කියලා කළේ සූදානම් වීම් අර ඇඳීම් ගොඩක්. පින් පව් කියලා දෙයක් කලා නම්, තමන්ගේ කයින් වචනයෙන් සිතින් යම් යම් දේවල් කළා නම්, ඒ හැම එකක්ම - එක අතකින් බලනකොට - සූදානම් වීම්, අර ඇඳීම් රාශියක්. ජීවිතේ ගැන කල්පනා කරනකොට දැන් උදේ ඉඳලා රෑ වෙනකල් කරන කටයුතු හැම එකක්ම බැලුවම හැම එකක්ම සූදානම් වීම් ගොඩක් විතරයි. ගමනක් යන්න සූදානම් වෙනවා වගේ. වෙන එකක් තියා මේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කියන හුස්ම ගැනීම පවා, මේ ඔක්කොම සූදානම් වීම් ගොඩක්. එතකොට අර මරණයට පත්වුන මනුෂ්‍යයා මුළු ජීවිතයටම කළ - නොවරදවා කළ - එකම වැඩේ තමයි හුස්ම ගැනීම. මේ හුස්ම ගැනීමත් කෙළවර වුණාම ඔන්න මේ තැනැත්තා ජීවත්වීමට කළ සූදානම් වීම් අර ඇඳීම් ඔක්කොම එතනින් කෙළවර වෙනවා. ඒවා අනිත්‍යයි, නිත්‍ය තත්වයක් නෑ. හැම එකක් පිළිබඳවම එහෙමයි.

ඉතින් මේ ළමයා පිළිබඳව කල්පනා කරලා බලනවා නම්, මේ ළමයා අර බණ පදයක් අල්ල ගන්නයි බලාපොරොත්තු වුනේ. පස්සෙ බලනකොට මෙතන තියෙන්නේ බණ පදය අල්ල ගන්න සූදානම් වීම පමණයි. සූදානම් වෙනවා, ඒක හරියන්නේ නෑ. ඊළඟ එක බලනවා. එතනත් සූදානමක්. ඔය විදියට මේ ළමයට තේරෙන්න ඇති. මෙන්න මේ තමයි ‘සංස්කාර’ කියලා කියන්නේ. මෙතන තියෙන්නේ සූදානම් වීම් ගොඩක් විතරයි. මේ හැම එකක්ම අනිත්‍යයි. මේ සූදානම් වීම්, සකස්වීම්, මේ ඔක්කොම අනිත්‍යයයි. මොකද එක බණ පදයක්වත් අල්ල ගන්න බෑ. ඒක ලිස්සලා යනවා. මේ බුදු පියාණන් වහන්සේ යෙදුව එකතරා උපායක් නිසයි. මෙයින් එතකොට තමාගේ හිත දිහා බලනවා මේ ළමයා. මේ හිත ඇතුළේ මොකක්ද වෙන්නෙ? හිත ඇතුළේ බොහොම වේගයෙන් මසුරන් මලු පහළ වෙනවා. මසුරන් මලු වගේ සිතුවිලි. ඒ විදියට මසුරන් මල්ල එනවා, යනවා. ඇතිවෙනවා - නැතිවෙනවා. අනිත්‍යතාව කියන එක ගැඹුරින් කල්පනා කරලා බලනකොට මෙතන තියෙන්නේ ඇතිවීමයි, නැතිවීමයි. එනවා - යනවා. මෙන්න මේ තත්ත්වය දකිනකොට මේ ළමයට තේරෙන්න ඇති මේවා සංස්කාර - මේ හැම එකක්ම සූදානම් වීම්, අර ඇඳීම් ගොඩක් විතරයි. එනවා, යනවා, එනවා යනවා. ඉතින් ඊළඟට මේ විදිහට එන යන ස්වභාවය ඇති සංස්කාර අල්ල ගන්න දරණ උත්සාහය තමයි අර බණ පදය අල්ලගන්න දරණ උත්සාහය.

ටික වෙලාවක් යනකොට මේ ළමයට මේකෙ වෙහෙසක් දැනෙන්න ඇති .මේ කරන උත්සාහය නිෂ්ඵල වෙනවා. එකක්වත් හරියන්නේ නෑ. එතකොට ඔන්න ටික වෙලාවක් යනකොට මේක එපා වෙන තරමට, මේ මසුරන් මල්ල පිළිබඳ අදහස නැතිවෙන තරමට, මේක මහ කරදරයක් හැටියට පෙනුණා. හැම බණ පදයක්ම ‘අල්ලගන්න’ බලනවා ,හැබැයි අහුවෙන්නේ නෑ. ඉතින් ඔහොම යනකොට, මේ ළමයට තේරෙන්න ඇති අර පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ දෙවැනි ලක්ෂණය : මේ හැම එකක්ම දුකක්. මේ සංස්කාර හැම එකක්ම අනිත්‍යයි. යමක් අනිත්‍ය නම් එය දුකයි. ‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං’ - යමක් අනිත්‍ය නම් එය දුකයි කියලා බුදුපියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළා. ඔන්න ඊළඟට තවත් එකක් බුදුපියාණන් ප්‍රකාශ කළා ‘යං දුක්ඛං තදනත්තා’ - යමක් දුක් සහගත නම් ඒක මමය, මගේය කියල ගන්න බෑ. ඒ ටිකත් සමහරවිට මේ ළමයට තේරෙන්න ඇති. දැන් අර කහවනු මලු - මසුරන් මලු - වගේ හිත් පහළ වෙලා ඒවා ලිස්සලා යනවා. එකත් වත් රැඳෙන්නෙ නෑ. ඒ එකක්වත් නොරඳන බව, ඒකත්වත් හරයක් අරටුවක් නැති බව තමයි අනාත්ම කියල කියන්නේ. මමය මගේය කියලා ගන්න - ‘අල්ල ගන්න’ - දෙයක් නෑ. අරටුවක් නෑ.ඔක්කොම සිතුවිලි පහළ වෙනවා, ගසාගෙන යනවා. මේ සිතුවිලිවල ස්වභාවය ගැඹුරින් කල්පනා වෙනවා ඊළඟට මේ ළමයට. මේ මෙතන තියෙන්නෙ එහෙම පිටින්ම සිතුවිලි ගොඩක්. පහළ වෙනවා - නැති වෙලා යනවා. අරටුවක් නෑ. මමය, මගේය කියලා අල්ලගන්න දෙයක් මෙතන නෑ, අහුවෙන්න දෙයක් නෑ.

ඉතින් බුදුපියාණන් වහන්සේ මේ ‘සංස්කාර’ කියලා වචනයට දීලා තිබෙන උපමාව බොහොම පුදුම උපමාවක්. මේක අපට පහසුවෙන් තේරුම් ගන්න පුළුවන්. බුදුපියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරලා තියෙනවා : ‘සංඛාරා කදලූපමා’ කියලා. මේ සංස්කාර කියල කියන දේ හරියට කෙහෙල් කඳක් වගේ, කියලා. කෙහෙල් කඳ කියන එක මේ පින්වතුන් කවුරුත් දන්නවා. දැන් බුදු පියාණන් වහන්සේ හොඳ කථාන්තරයක් වගේ ඒක පෙන්වනවා. ඔන්න යම්කිසි කෙනෙක් ඉන්නවා කවදාවත් කෙහෙල් ගහක් දැකල නෑ. ඒ තැනැත්තා කැලේකට ගියාම කෙසෙල් ගහක් දකිනවා පළමුවෙනි වරට. ඒක බැලුවාම බොහොම කෙලින් මේ කෙසෙල් කඳ. හිතා ගන්නවා මේකෙ අරටුවක් තියනවා කියල. මේක උඩිනුයි යටිනුයි කපලා කරගහගෙන එනවා ගෙදරට, මොකද, අල්මාරියක් හරි පුටුවක් හරි හදාගන්න පුළුවන්නේ මේකේ අරටුවෙන් කියලා. මෙහෙම අරගෙන ඇවිල්ලා මේ කෙසෙල් කඳ - මේ බුදුපියාණන් වහන්සෙ මේ කථාව දෙන්නේ අපි නෙවෙයි, අපි මේක තව ටිකක් තේරුං කරන්නයි අනිකුත් විස්තර දෙන්නෙ, නමුත් උපමාව බුදුපියාණන් වහන්සේ දෙන්නේ - මේ ගෙනාපු කෙසෙල් කඳේ ඉස්සෙල්ලාම පතුරක් ගලවනවා, බලාපොරොත්තු වෙනවා අරටුවක් තියෙයි කියලා. ඊළඟට බලනකොට තවත් පතුරක් තියෙනවා. තවත් පතුරක් තියෙනවා. එකින් එක පතුරු ගලවනවා. අන්තිමට කෙහෙල් බඩේට ඇවිල්ලා. එතන තිබෙන්නේ පතුරු ගොඩක්. ඒ විදියට බලන කොට කෙහෙල් ගහේ කොහෙත්ම අරටුවක් නැති බව අර තැනැත්තා තමන්ම වටහා ගන්නවා පළමුවෙනි වරට.

ඔන්න ඔය විදියේ උපමාවක් බුදුපියාණන් වහන්සේ දෙන්නේ ඔය ‘සංස්කාර’ කියන වචනයට. අපි දැන් මේක තේරුම් කරගන්න පුළුවන් ආකාරයට සිංහල වචනයක් මේ විදියට කිව්වා - ‘සූදානම් වීමක්’, ‘අර ඇඳීමක්’, ‘සකස් වීමක්’ කියන එක. එතකොට මේ මුළු ජීවිතය තුලම කරන දේවල් ගැන කල්පනා කරලා බලන කොට,හැම එකකම ඔන්න ඔය විදියේ ස්වභාවයක් තියෙනවා, එකක් තව එකක් සඳහා, එකක් තව එකක් සඳහා, ඒ එක-එකක් බලාගෙන යනකොට එකකවත් අරටුවක් නෑ. ඒ ඔක්කොම අනිත්‍යයයි. ඒ අනිත්‍ය ස්වභාවය නිසාම - දැන් ඔය කුඩා දරුවකුගෙ ජීවිතයෙ ප්‍රර්ථනා, බලාපොරොත්තු තිබෙනවා. ඒ බලාපොරොත්තු ඉෂ්ට වුනා හෝ නොවුනා හෝ තව ටික දවසකින් තරුණයෙක් වෙනවා. තරුණයාගෙත් යම් යම් බලාපොරොත්තු - ඒවා ඉෂ්ට වෙන්නත් කලින්, ඒවා එක්කො, විනාශ වෙලා ගිහිල්ලා ඊළඟට දන්නෙම නැතුව මහලු වයස එනවා. මහලු කෙනාගත් යම් යම් බලාපොරොත්තු තියෙනවා. ඒවා ඉෂ්ට කර ගන්නත් කලින්, සමහර විට, මරණයට පත් වෙනවා. ඔය විදියට මුළු ජීවිතයෙම තියෙන්නේ සූදානම් වීම්, අර ඇඳීම් ගොඩක්.

ඔන්න ඔය විදියට මෙතන අරටුවක් නැති බව, අරටුවක් නැති බව, තමන්ගේ වශයෙහි - තමන්ගේ යටතෙහි - පවත්වා ගන්න බැරි බව, අර කාල කියන දරුවාටත් තේරෙන්නට ඇති. අර තමන්ගේ කර්මස්ථානෙ - භාවනා මාතෘකාව - ඔස්සේ. මොකක්ද භාවනාව? මේ මසුරන් මල්ල. මසුරන් මල්ල තුළින්ම මේ දරුවට තේරෙන්න ඇති “දැන් ඉතින් මේ වගේම තමයි අනිත් දේවලුත්” කියලා. මේ ශාසනයේ අවුරුදු හතේ දරුවන් රහත් වුනා කියලා තියෙනවා. පොතක් පතක් කියවල වත් වෙන ලොකු පණ්ඩිත කමක් උපාධියක් ඇතිව නොවෙයි. මොකද්ද සිද්ධ වෙන්නේ. අර හිත ඇතුළේ වෙන වෙනස. මේ දරුවා කල්පනා කරලා බලනවා. පුණ්‍ය ශක්තියක් තිබෙනව නම් අර පොඩි සිද්ධියක් ආශ්‍රයෙන් ගැඹුරු ධර්මයක් අවබෝධ කරනවා. මේ කාලටත් සිද්ධ වෙන්න ඇත්තේ එහෙම එකක්. මේ මසුරන් මල්ල පිළිබඳ භාවනාව තුළින්, බුදුපියාණන් වහන්සෙ බණ දේශනා කරන ඒ ක්‍රමය, ඒ ආකාරය නිසා, මේ දරුවාට ටිකෙන් ටික අර මසුරන් මල්ල තුළින් භාවනාවට අදාල වෙන කාරණා මතුවෙන්ට ඇති.

මේ ධර්මය භාවනානුයෝගීන් පිළිබඳව කියවෙන කාරණයක් තමයි, මේ සංස්කාර කියන දේවල් මෙනෙහි කරන්න ඕන, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම, වශයෙන්. මේ සංස්කාර පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරන කොට - දැන් මේ හැම එකකටම අපි නොයෙකුත් නම් දීලා තිබුනට මොකද, භාවනානුයෝගියා ඒවා ගැන කල්පනා කරන්නේ නමරූප ධර්ම හැටියට. නාමරූප කිව්වම අපට හිතාගන්න පුළුවන් මෙතන තියෙන්නේ නම්ගොඩක් සහ රූප ගොඩක් විතරයි. අසුවල් අසුවල් දේ කියලා අපි ලෝකයේ නම් තබාගෙන තිබුනට මොකද, මේවා ඇතුළතින් බලනකොට, හිතට වැටහෙන ආකාරයට අනුව බලනකොට, මෙතන තියෙන ධර්ම බුදුපියාණන් වහන්සේ මේ විදියටයි දක්වලා තියෙන්නේ. මෙතන තියෙන්නේ - වේදනාවක් තියෙනවා - ‘වේදනා’ කියලා දෙයක් තියෙනවා, සංඥාවක් තිබෙනවා චේතනාවක් තිබෙනවා, ස්පර්ශයක් තිබෙනවා, මනසිකාර කියලා කියන මෙනෙහි කිරීමක් තිබෙනවා. වේදනා,සංඥා, චේතනා, ඵස්ස, මනසිකාර, මෙන්න මේ ධර්ම පහයි නාම ධර්ම හැටියට හඳුන්වලා තියෙන්නේ. දැන් ලෝකයේ අපි යම් යම් දේවල්වලට ‘මේසය’, ‘පුටුව’ කියලා එහෙම නම් දාලා තියෙනවා.දැන් අර මසුරන් කියලා කියනවා. නමුත් මෙතන මේ මසුරන් නෙවෙයි ඇත්ත වශයෙන්ම හිතට වැටහෙන්නේ මෙච්චරයි, ගැඹුරින් කල්පනා කරලා බලනකොට, අර දරුවාටත් තේරෙන්න ඇති මෙතන මේ ලෝකයේ නමක් දාලා තිබුනට මේවා රත්තරන් කියලා කිව්වට මොකද, මෙතන තිබෙන්නේ, මේ හිත ඇතුළේ මෙන්න මෙච්චරයි. යම් කිසි වේදනාවක් තිබෙනවා. මේක ලබාගන්න තියෙන බලාපොරොත්තුව නිසා සැප වේදනාවක් තියෙනවා. ඒ අනුව ගිහිච්ච යම්කිසි හැඳිනීමක් තියෙනවා. රත්තරන් කියන ජාතිය, මසුරන් කියන ජාතිය බොහොම වටිනා දෙයක් කියලා. ඒවා ලබා ගන්න චේතනාවක් - බලාපොරොත්තුවක් තියෙනවා - ඒ සිතුවිල්ල. අර බණ පදය ඇහෙන කොට හිතේ යම්කිසි ගැටීමක්, ස්පර්ශයක් තිබෙනවා. ඒ ස්පර්ශයට අනුව මෙනෙහි කිරීමක් - හිත ඒ පැත්තට යොමු වීමක් තිබෙනවා. හිත ඇතුලේ සිද්ධ වෙන්නේ ඔය ටික විතරයි. එතකොට බුදුපියාණන් වහන්සේ මෙහෙම බණ කියන අතරේ අර දරුවාට වැටහෙනවා, කියන බණ පදයක් පාසා, “මගේ හිතේ වෙන්නේ නම් මෙච්චරයි. ලැබෙන මසුරමකුත් නෑ. මෙතන වටින දෙයක්, අමුතු දෙයක් නෑ. මෙච්චරයි තියෙන්නේ” කියන හැඟීම එනවා. ඒක තමයි නාම ධර්ම පිළිබඳ අවබෝධය

ඊළඟට රූපධර්ම කියලා කියන්නේ, මෙන්න මේ දැන් ලෝකෙ තිබෙන තාක් දේවල් නොයෙකුත් පාට ගාලා ලස්සන කරල, හැඩරුව ඇතුව තිබුණට මොකද, මේ හැම එකක්ම සකස් වෙලා තිබෙන්නේත්, හැදිලා තිබෙන්නෙත් මෙන්න මේ පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ කියලා ධර්මයේ හඳුන්වන ධාතු හතරෙන්. පඨවි කියලා කියන්නේ මේ මහ පොළොවේ තියෙන තද ගතිය ඇති ගස් ගල් ආදියේ තිබෙන ඒ මූල ධාතුවයි. ඒ වගේම ආපෝ කියලා කියන්නේ - දැන් මේ අවස්ථාවේ වහිනවා - මේ ආපෝ ධාතුව. මහ මුහුද, ජලාශ වල තියෙන වතුර ආශ්‍රයෙන් අපි ආපෝ ධාතුව හඳුන ගන්නවා. ඒ වගේම තේජෝ ධාතුව - උණුසුම් බව, වායෝ ධාතුව - හුළඟ. ඔය විදියට මෙන්න මේ මහ පොළොවෙන්, ජලයෙන්, ගින්නෙන් හුළඟෙන් සකස් වෙච්ච දේවල් නමයි මේ අපේ ශරීර කුඩුවත් මේ අනිකුත් දේවලුත්. මෙන්න මෙච්චරයි මේකේ තියෙන්නේ, කහවණු රත්තරන් කියලා කිව්වත්, මේක රත් කරලා ගත්තත්, රත්-රන් වුනත්, අමු-රන් වුනත්, මේ හැම එකකම තියෙන්නේ ඔය කියපු ධාතු හතර විතරයි. හැම දෙයක් පිළිබඳවම ඔය විදියට කල්පනා කරනකොට මෙතන තියෙන්නේ වේදනා ගොඩක්, සංඥා ගොඩක්, චේතනා ගොඩක් - සිතුවිලි බලාපොරොත්තු ගොඩක්, ස්පර්ශයක්, මනසින් මෙනෙහි කිරීමක් කියලා ඒ විදියට හඳුන ගන්නවා. ඊළඟට අනිත් හැම දෙයක්ම ලෝකයේ තියෙන - වටිනා, නොවටිනා - ඒ කතන්දර මොකවත් නෑ, - හැම දෙයක් තුළම තියෙන්නේ මේ ධාතු හතරයි කියන ඔය වැටහීම තුළින් තමයි කෙනෙකුට මේ ධර්මයේ ගැඹුරු තත්ත්ව ලබාගන්නට පුළුවන් වෙන්නෙ. ඒකට කියන්නේ, නාම රූප ධර්මයන් හැටියට මෙනෙහි වෙනවා. සමහර විට කාලටත් අර විදියට අර මසුරන් මල්ල පිළිබඳ ඒ උණුසුම් බලාපොරොත්තු නැති වෙලා, ‘මේක මේ නිෂ්ඵල වැඩක්’ - ඊළඟට බලනකොට මම මොකක්ද මේ කරන්නේ, මම මේ බුදු පියාණන් වහන්සේගේ බණ පදයට ඇහුම් කන් දෙන අතරේ මේවා ගැන මේ මසුරන් මලු ගැන හිත හිතා ඉන්නවා”. ඔන්න ඊළඟට ටික ටික මේ කාලට, අර මසුරන් පිලිබඳ ආසාව නැති වුනා. මේවා ගැන කලකිරීමක් ඇති වුනා. ඇත්ත වශයෙන්ම මේ ලෝකෝත්තර තත්ත්ව ලබාගන්න උපකාර වෙනවා සසර ගැන කලකිරීම. මේ උතුම් තත්ත්ව ලබාගත් සමහරුන් ගැන කියවෙනවා ධර්මයේ - ඔය පටාචාරා, කිසාගෝතමී ආදීන් ගැන එහෙම - තමන්ගේ ජීවිතයේ යම් කිසි භයානක විදියේ විපත්තියක් සිදු වුනාම, ඔන්න කල්පනා කරනවා, ‘මේ ලෝකයේ තත්ත්වය මෙකයි’ කියලා. අන්න ඒ වගේ දැන් මෙතන කාලටත් මේ කාරණය නිසා තේරුණා මේවා නිශ්ඵල වැඩ. මේ අනිත්‍යතාව, දුක් ස්වභාවය, අනාත්ම ස්වභාවය වැටහිලා මසුරන් මල්ල පිළිබඳ ආසායන්ව අතහැරියා

ඒ ආසාව අත්හරින කොට ඔන්න ධර්මය බුදුපියාණන් වහන්සේ දේශනා කරන බණ පදය අහුවෙන්න පටන් ගත්තා. පින්වතුනි, මේ බුදුපියාණන් වහන්සේගේ ධර්මයේ තියෙනවා මහා ප්‍රාතිහාර්යයක්, මහා පුදුම කාරණයක්, මොකක්ද? මේ ධර්මය අල්ලන්න අල්ලන්න අතහැරෙනවා, අතහරින්න අතහරින්න අහු වෙනවා. දැන් මේ දරුවා බැලුවේ ධර්මය අල්ල ගන්න, බණ පදයක් අල්ලගෙන ගෙදර ගිහිල්ලා ඒ මසුරන් ටික ලබාගන්නයි බලාපොරොත්තු වුණේ. නමුත් බණ පදය ‘අල්ලගන්න’ උත්සාහ කරනකොට ධර්මය අතහැරෙනවා. දැන් මේක අතහරින්න අතහරින්න - මසුරන් පිළිබඳ ආසාව අතහරින්න අතහරින්න - ඔන්න බණපදය අහුවෙන්න පටන් ගත්තා. එතකොට මෙයින් අපට හිතාගන්න පුළුවන් මේ මුළු මහත් ධර්මයම තේරුම් ගන්න උපකාර වෙන්නේ අතහැරීමයි. ඔය දන් දීම, සිල් රැකීම ආදී හැම දෙකින්ම කරන්නේ අතහැරීමයි. අතහරින්න අතහරින්න ඔන්න ධර්මය අහුවෙනවා. ඒක තමයි මේක අන්තිමට, ඔන්න එහෙම හිත අනුමතු වූ ලොකු විපර්යාසයකින් වෙන්ට, කාලට අර විදියේ ලෝකෝත්තර තත්ත්වයක් - සෝවාන් තත්ත්වයක් - ලබා ගන්න දායක වුනා. අනිත් සංසාරය භාවනා කරපු කෙනෙකුට වෙන්වත් පුළුවන්. යම් කිසි අහේතුවක් නිසා මේ ජීවිතයේ මුල් කාලයෙදි අර විදියට ජීවත් වුනත් බුදු පියාණන් වහන්සේගේ උපාය මාර්ගයෙන් මේ දරුවා තුළ අර විදර්ශනා ඥාන මතුවෙලා උතුම් සෝවාන් ඵලය ලබා ගත්තු බව අපට හිතාගන්න පුළුවන්.

දැන් මේ කථාන්තරය ආශ්‍රයෙන් බොහොම වටිනා කාරණා කීපයක් මතුකරගන්න ඉඩ තියෙනවා. පළමුවෙන්ම අර අනේපිඬු සිටාණන් යෙදූ උපක්‍රමය ගැන හිතලා බලනකොට, ඒක මේ කාලයේ මව් පියවරුන්ටත් හොඳ ආදර්ශයක්. අර විදියට පෝය දවසක තමන්ගේ දරුවා තුරුණුවන්ට ළං කිරීමට එක්තරා උපායක් යෙදුවා. ඇත්ත වශයෙන්ම තමන්ගේ දරුවන්ට දායාදය හැටියට දෙන්න තියෙන්නේ සද්ධා දායාදයයි, ධර්ම දායාදයයි. අන්න ඒ විදියට අනාථ පිණ්ඩික සිටාණන් දරුවාට මුදල් පරදුවට තියලා - මුදල් පිළිබඳ පොරොන්දුවක් දීලා හරි තුරුණුවන්ට ළංකරන්නට උත්සාහයක් යෙදුවා. ඒකත් හොඳ ආදර්ශයක්.

ඒ වගේම තමයි අපට අර ජීවිතවලට ගන්ට පුළුවන් ආදර්ශයකුත් මෙතන තියෙනවා. මොකක්ද? දැන් අර අපට ඉදිරිපත්වෙන ජීවන ගැටළු තුළින්ම පුළුවන් අපට නිවන මතුකර ගන්න. - කාලගේ ජීවිතේ ඉදිරියේ තිබූ ගැටලුව - තමයි අර බණ පදයක් ඔහොම හරි අල්ලගෙන ගිහිල්ලා මසුරන් ටික ලබාගන්න එක. ඒ ගැටළුව තුළින් අර දරුවා නිවන මතුකරගත්තා. ඒක කරගන්න නම් යම් කිසි පරිවර්තනයක් සිද්ධ වෙන්ට ඕන හිත ඇතුළෙ. ජීවන ගැටලු කියන ජාතිය හැමෝටම - හැමකෙනාටම - තිබෙනවා. නොයෙකුත් විපත්තිවලට, ආපදාවලට මුහුණ දෙනවා. නමුත් ඒවා ආශ්‍රයෙන් අර උතුම් තත්ත්ව ලබාගන්ට මේ ලෝකයා දන්නේ නෑ. . අන්න ඒ සඳහා සිදුවෙන්න ඕන යම්කිසි විශේෂ පරිවර්තනයක්. පළමුවෙන්ම, අපි ලෝකය දිහා බලන ආකාරය පිළිබඳව වෙනසක් සිද්ධ වෙන්න ඕන. ඒකට ආකල්පය කියලා කියනවා. ඒ බලන ආකාරය බුදුපියාණන් වහන්සේ දක්වලා තියෙනවා. සාමාන්‍ය ලෝකයා ලෝකය දිහා බලන ආකාරය කොහොමද? ‘අනිච්ඡේ නිච්ච සඤ්ඤා’ - අනිත්‍ය දේ නිත්‍ය හැටියට සළකන ස්වභාවයක්, අනිත්‍ය දේ නිත්‍ය හැටියට හඳුනාගැනීමක්, ලෝකයේ තිබෙනවා. ඒ වගේම, ‘දුක්ඛේ සුඛසඤ්ඤා’ - දුක් සහිත දේ සැපය කියලා හිතන - එහෙම වටහා ගැනීමක්, එහෙම හැඟීමක් ලෝකයේ තිබෙනවා. ‘අසුභේ සුභසංඥා’ - ඒ කියන්නේ ලස්සන හැටියට ගත හැකි - එහෙම නැත්නම් හොඳ හැටියට, පිරිසිදු හැටියට ගත හැකි දෙයක් නැතත් ඒවා හොඳ හැටියට පෙනෙනවා. ඒවගේම ‘අනත්තේ අත්තසංඥා’ - ආත්මය, මමය, මගේය කියලා ගත නොහැකි දේ පවා “මමය, මගේය” කියලා ගන්නවා . ඔන්න ඔය විධියේ වැරදි වැටහීම් හතරක් ලෝකයේ තිබෙනවා කියලා බුදුපියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළා. ඒවාට කියන්නේ ‘විපල්ලාස ධර්ම’ කියලා, විපරීත අදහස්. විපරීත අදහස් කියලා කියන්නේ හරියට උඩු යටිකුරු කරලා ගත්තහම වගේ එහෙම පිටින්ම වැරදි අදහස්. එතකොට ඒ වෙනුවට බෞද්ධයන් විසින් කළ යුත්තේ හැම අවස්ථාවකම අර හරි ආකල්පය ඇති කරගන්න උත්සාහවත් වීමයි. කොහොමද ඒ හරි ආකාරය? අනිත්‍ය දේ අනිත්‍ය හැටියට මෙනෙහි කරන්න පුරුදු වෙන්න ඕන. අසුභ දේ අසුභ හැටියට මෙනෙහි කරන්න පුරුදු වෙන්න ඕන. අනාත්ම දේ - මමය මගේය කියලා ගත නොහැකි දේ - මගේ නොවන බව හිතන විදියට ඒ හිත පුරුදු කර ගන්න ඕන

දැන්, ඒකම තමයි අර ළමයා තුළ සිද්ධ වුනේ. බණ අහන අතරේ ඉස්සෙල්ලා හිතා ගත්තා මේක මේක නිත්‍ය දෙයක්, සැප දෙයක්, ඔය විදියට හිතාගෙනයි මේ මසුරන් මල්ල පිළිබඳ ලොකු ආසාවකින්, ප්‍රාර්ථනාවකින්, බණ අහන්න පටන් ගත්තෙ. නමුත් පහුවෙලා, බුදුපියාණන් වහන්සේගේ උපාය මාර්ගය නිසා, ටිකෙන් ටික අර අවබෝධය ආවා. මෙතන ගන්න දෙයක් නෑ. මේක අනිත්‍යයි, දුක් සහිත දෙයක්, සුභ දෙයක් නෑ. මෙතන මගේයි කියලා ගන්න දෙයක් නෑ, කියලා අන්න අර ලෝකය දිහා බලන ආකාරය පිළිබඳ වෙනසක් සිද්ද වුනා. ඊළඟට ඒ වගේම දෙයක් තමයි - අපේ මේ ජීවිත ගැටළු තුළින් ධර්මය මතුකර ගැනීමට නම් - මෙනෙහි කිරීම කියලා එකක් තිබෙනවා. අපි මේ හැම දෙයක්ම පිළිබඳව හිත යොදලා ඒ ගැන අවබෝධයක් ලබාගන්නට උත්සාහ කරනවා - මෙනෙහි කිරීම. මේ මෙනෙහි කිරීමත් ලෝකයේ වැරදි ආකාරයටයි බොහෝවිට කෙරෙන්නේ. බුදුපියාණන් වහන්සේ ඒක හඳුන්වන්නේ අයෝනිසෝමනසිකාරය කියලා. අයෝනිසෝ මනසිකාරය කියන එක අපි සාමාන්‍ය තේරෙන සිංහල වචනයෙන් ගත්තොත්, අනිසි මෙනෙහි කිරීම, ‘අනිසි’ - එහෙම නැත්නම් ‘නොනිසි’ නියම ආකාරයෙන් නොවන විදිහට මෙනෙහි කරනවා. ඒකට නිදර්ශනය තමයි, දැන් මෙතන අර ළමයා බුදුපියාණන් වහන්සේ බණ දේශනා කරනකොට ඉස්සෙල්ලා බණ පදයක් මෙනෙහි කරන්නට පටන් ගත්තේ මසුරං මල්ල හිතේ තියාගෙන. හිත යට - හිතේ පිටිපස්සෙන් - තියෙන්නෙ මසුරන් මල්ල පිළිබඳ අදහස. මේ විදියට මසුරන් මල්ල ලබාගැනීමේ අදහසින් බණපදය මෙනෙහි කරනකොට හරියට බණපදය අහුවෙන්නෙ නෑ. .ඒක තමයි වැරදි මෙනෙහි කිරීම. ලෝකයේ බොහෝ දෙනෙක් ඒ ඒ දේවල් මෙනෙහි කරනකොට වැරදි ආකාරයටයි මෙනෙහි කරන්නේ. නමුත් නිසි ආකාර මෙනෙහි කිරීම තමයි යෝනිසෝ මනසිකාර කියලා කියන්නේ. මේ හැම එකක්ම ඇතුළතින්ම පැන නගින දේවල් කියල හිතාගෙන, මෙතන තියෙන්නේ වින්දන විඳීම් ගොඩක්, හැඳිනීම් ගොඩක්, බලාපොරොත්තු ගොඩක්, ගැටීම් ගොඩක්, මෙනෙහි කිරීම් ගොඩක් කියලා - ඒ විදියට මෙතන තියෙන්නේ පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ, කියලා කියන මේ ධාතු හතර විතරයි. ඔය විදිහට මේවායේ යථා තත්ත්වය, ඇත්ත ඇති සැටියට මෙනෙහි කිරීම. ඒක තමයි දියුණු කරගන්ට ඕනෙ. ක්‍රම ක්‍රමයෙන් දියුණු කරගත්තු මේ මෙනෙහි කිරීම උපකාර වෙනවා අර නිවන් දැකීමට. අපේ වැරදි මෙනෙහි කිරීම අත්හැරලා හරියාකාරයට මෙනෙහි කරන්න පුරුදු වෙන්න ඕන.

ඒ වගේම තවත් එකක් තියෙනවා - මේ මෙනෙහි කිරීමටම සම්බන්ධ දෙයක්. සාමාන්‍යයෙන් ලෝකයා යම් යම් දේවල් ගැන මෙනෙහි කරන අවස්ථාවේ ඒවා දැඩිව අල්ල ගන්න උත්සාහ කරනවා - ඒකට කියනවා පරාමර්ශනය කියලා. බුද්ධ කාලයෙත් සිටියා සමහර අය - ගවයන් හැටියට ජීවත්වීමෙන්, ඒ විදියට සිල් රැකීමෙන්, නිවන් දකින්ට පුළුවන්, එහෙම නැත්නම් සසරින් මිදෙන්නට පුළුවන් කියලා විශ්වාස කළ කට්ටියක් හිටියා. ඒකට කියනවා පරාමර්ශනය කියලා. නමුත් මේ ධර්මයේ නියම ආකාරයෙන්ම යම් යම් දේවල්වලට හිත යොදන ආකාරය දක්වලා තියෙන්නේ සම්මර්ශනය කියලා. භාවනාවේදී ඒ මෙනෙහි කිරීම කරන්නේ හිතෙන් - අර ‘අත ගෑම’ වගේ ‘හිත ගෑම’ විතරයි. මේකටත් අපි තේරුම් කරගන්න අර කෙසෙල් කඳ පිළිබඳ උපමාවට යමු. අර කලින් කියපු පුද්ගලයා - පළවෙනි වරට කෙසෙල් කඳ දැකපු පුද්ගලයා - කෙහෙල් ගහ කරගහගෙන, ඒක බදාගෙන ගියේ ‘මෙකේ අරටුවක් තියෙනවා’ කියලා හිතාගෙන. මෙන්න මේ විදියට බදාගැනීම, අල්ල ගැනීම, තමයි පරාමර්ශනය කියලා කියන්නේ. ඒ විදියට කරලා කවදාවත් නිවන දකින්න බෑ. මේ දුකින් නිදහස් වෙන්ට බෑ. ඒ වෙනුවට කරන්න තියෙන්නේ මොකක්ද? අන්න අර කෙහෙල් කඳ එක පතුරක් ගැලෙව්වට පස්සේ ඊළඟට සියුම්ව අත ගාලා බලනකොටයි ඊළඟ පතුරක් තියෙන බව අහුවෙන්නේ. එක පතුරක් අල්ලලා ඊළඟට හෙමිහිට අතගාලා බලනවා. අන්න ඒ පතුර ඉවර වෙනකොට තව පතුරක්, ඒක යට තව පතුරක්. ඔන්න ඔය විදියට සියුම්ව අත ගාලා බලනවා. මේක සම්මර්ෂණයක්. මේ අතගෑම නොවෙයි, ඇත්ත වශයෙන්ම භාවනානුයෝගියා කරන්නේ හිත ගෑම, හිතෙන් ස්පර්ශ කරනවා. රන් රිදී, මුතු මැණික්, ගස් ගල්, ඇඳ පුටු, මේස ආදී දේවල් මේ හැම එකක්ම පිළිබඳවම පළමුවෙන්ම වැටහීම එන්නේ අර ලෝකයේ ඒවාට දාපු නම් ආකාරය අනුව, ඒවාට දීපු වටිනාකම් අනුව. ‘බොහොම වටින දෙයක් හැම ගෙදරකම තිබිය යුතු දෙයක්’. මේ විදියට ආශාව, ලෝකයේ වැඩෙන හැටියටයි කෙනෙක් හිතින් අල්ලගන්නේ. නමුත් හෙමිහිට කල්පනා කරලා බලනකොට, මෙතන මොකක්ද තියෙන්නේ? මෙතන මේ හිස් දෙයක්, බොල් දෙයක් කියලයි වැටහීම එන්නේ. හිත ඇතුළෙන් නැති කරගත්තු දෙයක් පමණයි. හිතෙන් බදාගත්තු දෙයක් පමණයි කියන අවබෝධ එනවා, අන්තිමට. අර කෙසෙල්කඳ හෙමිහිට අතගාලා බලනකොට පතුරෙන් පතුර ගිහිල්ලා අන්තිමට අරටුවක් නැති බව තේරෙනවා වගේ මෙතන තියෙන්නේ සිතුවිලි ගොඩක් විතරයි සිතුවිලි ගොඩක්. මමය මාගේය කියලා ගන්න දෙයක් නෑ. සිතිවිලි රාශියක් ඇති වෙනවා නැතිවෙනවා.

අන්න ඒ විදියට හිතනකොට, කල්පනා කරන කොට තමයි, අර ධර්මය ගැඹුරින්ම අවබෝධ වෙන්නේ. චතුරාර්ය සත්‍යය කියලා ඒ බුදුපියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශකරලා තියෙනවා - මුළු මහත් සංසාරික පැවැත්ම, රූප, වේදනා, සංඥා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ, කියලා කියන මේ පංචස්කන්ධයම අනිත්‍යයයි, දුක්ඛයි, අනාත්මයි. මේ හැම එකක්ම දුක් සහගතයි. දුක්ඛ සත්‍යය. ලෝකයේ දුක පිළිබඳ සත්‍යය. මේ දුක ඇති වෙන්නේ ලෝකයාට මේ පිළිබඳව ඇති තණ්හාව නිසයි. අර දරුවාට අර මසුරන් මල්ල පිළිබඳ තණ්හාව නිසයි මේ තරම් දුකක් ඇති වුනේ, අර බණ පදය අහන්න ගිහිල්ලා. අන්න එතකොට ඒ දුක පිළිබඳ අවබෝධය ඇතිවුනා. ඒ දුක යට තියෙන්නේ තණ්හාවයි. මේ තණ්හාව නැතිවුනු අවස්ථාව, සංසිඳුණු අවස්ථාව තමයි නිවන කියලා කියන්නේ. අර දරුවට මසුරන් මල්ල පිලිබඳ ආසාව අත්හැරිලා ඊළඟට ධර්මය වැටහෙන්න පටන් ගන්න කොට ඔන්න නිවන අවබෝධ වුනා. ඒකට උපකාර වන ටික තමයි අර ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය කියලා කියන්නේ. සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි කියලා කියන මේ හරිදැක්ම, හරිදැක්ම අනුව ගිය හරි සිතුම් පැතුම්, හරි සිතුම් පැතුම් අනුව ගිය හරි ක්‍රියා මාර්ග, හරි ක්‍රියා මාර්ග අනුව ගිය හරි දිවි පැවැත්ම, හරි දිවි පැවැත්ම අනුව ගිය හරි වීර්ය කිරීම - වෑයම් කිරීම - සිත පිරිසිදු කිරීමට දරණ වැයම, ඒක තුළින් ඇති වන හරි සිහි කිරීම - සතිය කියලා කියන , ඒ සතිය ඇසුරෙන් ඇති වන සම්‍යක් සමාධිය, හරි සිතේ එකඟ බව - තැන්පත් බව. ඔන්න ඔය විදියට අෂ්ටාංගික මාර්ගය කියලා කියන්නේ අර හතරවන සත්‍යය. මේ චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධයෙන් තමයි, ලොකු හෝ වේවා, කුඩා හෝ වේවා, අවුරුදු හතක දරුවෙක් හෝ වේවා, අවුරුදු හැට හැත්තෑවක කෙනෙක් හෝ වේවා, ඕනෑම කෙනෙක් මාර්ගඵල ලබන්නේ. ඔන්න ඔය විදියේ ගැඹුරු ධර්ම ගැඹුරින් වටහා ගැනීමෙන්. මේ වචනවලින් කියන එකක් නෙවෙයි මෙතන අතුළතින්ම වටහා ගන්න ධර්මයක්. ඒ අනුව කල්පනා කරලා බලනකොට මේ ධර්මයෙන් ජීවිතයට ගත හැකි ප්‍රයෝජන ගැන, ඒවා හරියට තේරුම් ගත්තා නම්, යමෙකුට තමන්ගේ ජීවිත ගැටළු තුළින්ම එදිනෙදා ජීවිතයේදීම ඒවා හැම එකක්ම භාවනා මනසිකාරයට නඟලා තමාගේ නිවනට උපකාර වන ගුණධර්ම රාශියක් - භාවනාමය කුශල ධම් රාශියක් - චිත්ත සන්තානයට ඇතුළත් කරගන්ට පුළුවන් වෙනවා. එතකොට මේ කාල නැමැති කුඩා දරුවා පිළිබඳ ධර්ම කථාවෙන් ආදර්ශ හැටියට ගන්න තියෙන්නේ මෙකයි.

මේ ලෝකයේ කොතෙකුත් දේ කළු හැටියට පෙනුනට මොකද මේවා සුදු කරගන්න පුළුවන් මේ ධර්මයේ අර වැරදි අවබෝධය අත්හැරලා, අයෝනිසෝ මනසිකාරය කියල කියන වැරදි මෙනෙහි කිරීම අත්හැරලා හරි අවබෝධය පැත්තට - යෝනිසෝ මනසිකාරය කියලා කියන හරි මෙනෙහි කිරීමට පුරුදු වෙනවා නම්. වැරදි විදියට ලෝකය දිහා බලන ඒ ආකල්පය අතහැරලා, හරි ආකාරයට ලෝකය දිහා බලන්න පුරුදු වෙනවනම් ආන්න ඒ තැනැත්තාට පුළුවන් මේ ජීවිතයේදී සමහර විට තම තමන්ගේ වැඩ කටයුතු මධ්‍යයේම, ඒවා තුළින්ම කමටහන් මතු කරගෙන ඒ මාර්ගඵල අවබෝධය ලබා ගන්න. බුද්ධ කාලයේත් නොයෙකුත් ඔය කථාන්තරවල සඳහන් වෙනවා, තෙර තෙරණියන්, සංඝයා වහන්සේලා සමහර අය පහනක් නිවෙනවා දැකලා - නිදාගන්න ගිහිල්ලා පහනක දැල්ල අඩු කරලා නිවන්න හදන කොටම රහත් වුනා. සමහර කෙනෙක් ලැව් ගින්නත් දැකලා, සමහර කෙනෙක් වතුරේ පාවෙලා යන පෙණ පිඬක් දැකලා, ඔය නොයෙකුත් දේවල් දැකලා ඒ තුළින් නිවන් අවබෝධ කලයි කියලා කියන්නේ ඔන්න ඔය විදියට. ඒ හැම එකක් තුළින්ම ලෝකය ගැන ගැඹුරු වැටහීමක් ඇති කර ගන්නවා. ලෝකයේ තියෙන එක නිදර්ශනයක් ආශ්‍රය කරගෙන, ඒ විදියටම තමයි අනිත් දේවල් කියලා නුවණින් හිතාගන්න පුළුවන් ශක්තිය ඇතිවුනාම, අන්න ඒ තැනැත්තාට පුළුවන් අර ලෝකෝත්තර මාර්ගඵල අවබෝධය ලබාගන්න. මේ කාලයෙන්, බුද්ධ කාලයේ තිබුන වගේම, සමහර විට ඊටත් වඩා, නොයෙකුත් විදියේ දුක් ගැහැට, විපත්ති ආපද, මේ ලෝකයේ, සමාජයේ, අසන්නට ලැබෙනවා. ඒවා තුලින් පුළුවන් නිවන මතුකර ගන්න.

ඒ වගේම දැන් මේ කාල ගැන ප්‍රකාශ කළ මසුරන් මල්ල - ඒ මසුරන් මල්ල වගේ මේ කාලයේත් මේ පාර තොටේ කොතෙකුත් අසන්නට ලැබෙනවා ‘ජයමලු’ ගැන, ‘වාසනාමලු’ ගැන. මේ ජයමලු, වාසනා මලු බලාපොරොත්තුවෙන් ටිකට් පත් ගන්න අය දහස් ගණන්, ලක්ෂ ගණන් ඇති. ඒ හැමෝටම මේ ජයමලු, වාසනාමලු ඇදෙන්නේ නෑ. ඒවා නොලැබුනාට කමක් නෑ. ඒවා තුළින් අර කාල නමැති දරුවා කළා වගේ - ඒවා තුළින් ධර්මයට ළංවෙන්න උත්සාහ කරන්ට ඕන. මොකද්ද මෙතන තියෙන්නේ? මේ ජය මල්ල, වාසනා මල්ල ලැබුණා හෝ නොලැබුණා හෝ මේ ජීවිතයේ ස්වභාවය මේකයි. මේ හැම දෙයක්ම අනිත්‍යයයි. අනිත්‍ය වූ දේවල් ඔස්සේ මේ කරන උත්සාහ හැම එකක්ම දුක් සහගතයි. මේ විදියට නම් ලෝකයේ සත්‍යය තිබෙන්නේ, මෙතන ‘මමය, මගේය’ කියලා ගන්න දෙයක් නෑ. හරයක්, අරටුවක් නෑ. මේ හැම එකක්ම මරණය අවස්ථාවේදී අත්හැරලා දාන්න සිද්ධ වෙනවා. මමය, මගේය සියලා ගත්තු ඒ සියළු වස්තු සම්භාර, නෑ හිතවතුන්, හැම එකක්ම අතහැරලා යන්න වෙනවා. අන්තිමට අර කොඩියක් දානවා ‘අනිච්චා වත සංඛාරා’ එහෙම නැත්නම් ‘සබ්බේ සංඛාරා අනිච්චා’ කියලා, ඥාතින් එකතුවෙලා. ඒවා දානකොට අර තැනැත්තා මිය ගිහිල්ලා ඉවරයි. ඒ ලෝකෝත්තර තත්ත්ව පිළිබඳව උත්සාහයක් කරන්න කාලයක් නෑ. ඔක්කොම - මුළු මහත් ජීවිතයම - අර ඇදීම් සමූහයක්, සූදානම් වීම් සමූහයක් කියලා අපි කිව්වා. හරියට අර ගමනක් යන්න සූදානම් වෙන සමහරු සමහර වෙලාවට හීනයක් එහෙම දකිනවා. හරියට ලොකු ගමනක් යන්න වන්දනා ගමනක් හරි විනෝද ගමනක් හරි යන්න සූදානම් වෙනවා වගේ. සූදානම් වෙන නමුත් මොකද්දෝ අඩුවක් තියෙනවා. ආයිත් දුවලා ගිහිල්ලා ඒකත් සම්පූර්ණ කරගන්නවා - ඇඳුම් පැළඳුම් පිළිබඳව. එහෙම කර කර ඉන්න අතරේ හදිසියේම ඔන්න ඇහැරෙනවා ගමන යන්නවත් ලැබෙන්නේ නෑ. ඒ වගේ දෙයක් තමයි මුළු මහත් ජීවිතයේම කරන්නේ. කුඩා දරුව ඉඳලා මහල්ලා දක්වාම, මුළුමහත් ජීවිතයම, අර ඇඳීම්, සූදානම් වීම් සමූහයක්. නමුත් මේකේ ඇති දුක් ස්වභාවය තේරෙන්නේ නෑ. හැරියට අර කෙසෙල් කඳ කරගහගෙන ගිය පුද්ගලයා වගේ, එතන තියෙන පතුරුගොඩ පේන්නෙ නෑ. ඒ පතුරු ගොඩ පේන්න තමයි අර භාවනා කරන්නේ. හිත තැන්පත් වෙන්න, තැන්පත් වෙන්න, පේනවා මෙතන තියෙන්නේ හිත තුළින් එන මෙන්න මේ වේදනා, සංඥා, චේතනා ස්පර්ශ, මනසිකාර මේ ධර්ම ටික විතරයි. පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ කියලා ගැන මේ ලෝකේ බාහිර දේත් අපේ ශරීරත් මේ හැම එකක්ම සකස් වෙලා තියෙන ධාතු හතර පමණයි මෙතන තියෙන්නේ. මීට වඩා එහා දෙයක් නෑ. අනන්ත කාලයක් සංසාරේ මේවා ඔස්සෙයි අපි මේ දුවලා තියෙන්නේ මෙතන තියෙන්නේ. දිවිල්ලක් පමණයි, තණ්හාව පමණයි, පිපාසය පමණයි කියන අවබෝධය කෙනෙකුට ඇති වෙනවා.

අන්න ඒ අවබෝධය ඇතිවුන අවස්ථාවේදී තමයි අර බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළ ආකාරයට චක්‍රවර්ති රාජ්‍යයටත් වඩා, දිව්‍යලෝක ගමනටත් වඩා, මුළු ලෝකයේ අධිපතිකමටත් වඩා උතුම් වූ ඒ සෝවාන් තත්වය ලබාගන්ට පුළුවන් වන්නේ. ඒ තත්වය ලබාගත්තා නම් තව හත් සැරයයි නැවත උත්පත්තියක් ලබන්නේ. තමන් ආපු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය තව දුරටත් දියුණු කරගෙන, තව දුරටත් ගැඹුරට භාවනා කරගෙන ගියා නම්, ඒ තැනැත්තාට පුළුවන් වෙනවා සකදාගාමී කියලා කියන දෙවන මාර්ග ඵලය ලබාගෙන නැවත එක් වරක් පමණක් මේ ලෝකයට ඒම විතරක් ඉතුරු කරලා අනිකුත් සංසාර දුකින් මිදෙන්න. ඊටත් එහාට භාවනාව ගැඹුරට දියුණු කරගෙන ගියොත්, ඒ තමන් කරකැවූ ධර්ම චක්‍රය නැවත වරක් කැරකැවීමෙන් අනාගාමී තත්ත්වයට පැමිණිලා, නැවත මේ ලෝකෙට එන්නේ නැතිව බ්‍රහ්ම ලෝකෙදිම නිවන් දකින්ට පුළුවන් වෙනවා. ඊටත් එහාට තව උත්සාහ කරලා, ගැඹුරින් භාවනා කරලා, කෙනෙකුට පුළුවන් වෙනවා මේ කෙලෙස් සම්පූර්ණයෙන්ම නැතිකරලා ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ, ආදී මුළු මහත් සංසාර දුඃඛයෙන් අත් මිදී උතුම් වූ අමා මහ නිවනින් සැනසීමට.

එතකොට මේ කාල නමැති සිටු පුත්‍රයාගේ කථාව ආශ්‍රයෙන් අපිට නිවන් මාර්ගයේ සිත පිහිටුවා ගැනීමට පුළුවන් වුනා. බුදු පියාණන් වහන්සේ දේශනා කළ එක බණපදයක පවා ඉතා ගැඹුරට ගියොත් එතන නිවන තිබෙනවා කියලා අපිට බය නැතුව කියන්න පුළුවන්. බුදු පියාණන් වහන්සේගේ මේ ධම් සාගරයේ එක බිඳක් ගත්තොත්, ඒ හැම එකකම විමුක්ති රසය තිබෙන්නේ, නිවන් රසය තිබෙන්නේ. හැරියට අර මහා සාගරයේ කොතනකින් දිය බිංදුවක් ගත්තත් ලුණු රස තිබෙන්නා වගේ, ධර්ම සාගරයේ යම් කිසි එක සුළු බණ පදයක් ගත්තත් ඒ තුළින් අපට නිවන දක්වාම සිත යොමු කරන්ට පුළුවන්. සංසාරයේ භාවනා අරමුණු දියුණු කළ කෙනෙකුට ධර්ම ශ්‍රවණය කරන අවස්ථාවේ පවා නිවන් දකින්ට පුළුවන් වෙනවා. බුදු පියාණන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරලා තියෙනවා මාර්ගඵල අවබෝධය භාවනා ආසනයේදී පමණක් නොවෙයි, පස් තැනකදීම ලබාගන්න පුළුවන් බව, ඒකට කියනවා ‘විමුක්තායතන’ කියලා. විමුක්තිය කියලා කියන්නේ නිදහස. සංසාරයෙන් නිදහස. ආයතන කියලා කියන්නේ යම් කිසි මධ්‍යස්ථානයක් වගේ ඒ නිදහස ලබන්නට පුළුවන් තැනක්. එහෙම තැන් පහක් දක්වලා තියෙනවා. මොකක්ද ඒ තැන් පහ? කෙනෙකුට පුළුවන් දහම් අසන විට. දැන් මේ කාල නමැති දරුවා ඒ නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කළින් දහම් අසන විටයි. දහම් අසන විට හොඳට එකට සිත යොමු කරගෙන, ගැඹුරින් මෙනෙහි කරන අවස්ථාව ආවාම අන්න අර ලෝකෝත්තර තත්වය ලබා ගන්න පුළුවන්. තවත් කෙනෙකුට පුළුවන් දහම් දෙසන විට - ධම් දේශනා කරන කොටත්, ඒ ධම්යේ හිත පවත්වන අවස්ථාවේදී තමන්ටම - හරියට අර අමුත්තන් එන දවසේ කියවල ආහාර සූදානම් කරහම අමුත්තන්ට පමණක් නෙවෙයි විතර අයටත් පුළුවන් ඒ ආරාධපුරු කරන්න අන්න ඒ වගේ ධර්මය දේශනා කරන අවස්ථාවේ සමහර සංඝයා වහන්සේලා අවබෝධය ලබා ගත්තු බව දක්වලා තියෙනවා. ඒවගේම ධර්මය මෙනෙහි කරන විට පැත්තකට වෙලා ධර්මයේ ගැඹුරු කාරණයක් මෙනෙහි කරන කොට හදිසියේම හරි අවබෝධයක් ගැඹුරු අවබෝධයක් ඇවිල්ලා අර විදියේ මාර්ගඵල අවබෝධයකින් නිවන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්න පුළුවන්. තවත් සමහරෙකුට, ධම්ය සජ්ඣායනා කරන විට - ධම්ය සජ්ඣායනා කරන කොට හොඳට සිත යොදගෙන, එතකොටත් අර හිත තැන්පත් වෙලා සමාධිමත් වෙලා, ගැඹුරින් ඒ පිළිබඳව අවබෝධයක් ඇවිල්ලා, සෝවාන් ආදී ඒ ඵල ලබාගන්නට පුළුවන්. රහත් වෙන්නටත් පුළුවන්. ඊළඟට අවසාන වශයෙන් දක්වලා තියෙන්නේ යම් කිසි සමාධි නිමිත්තක් - ඒක තමයි ලෝකයේ සාමාන්‍යයෙන් භාවනාව හැටියට සලකන්නේ – යම් කිසි සමාධි නිමිත්තක් මූල කරගෙන ක්‍රමානුකූලව භාවනා වඩලත් පුළුවන්. ඔය විදියට එදිනෙදා ජීවිතයේදී බණ ඇසීම, බණ දෙසීම්, දහම් මෙනෙහි කිරීම ආදී කටයුතුවල යෙදෙනවා නම් ඒ මාර්ගඵල අවබෝධ කරගන්න පුළුවන් වෙනවා. අන්න ඒ අනුව අපි එදිනෙදා ජීවිතයේදීත්, තම තමන්ගේ ජීවිත වලටත් මේ ධම්යෙන් ගතහැකි ප්‍රයෝජන මේ කථාන්තරය ආශ්‍රයෙන් ගන්ට උත්සාහවත් වෙන්ට ඕන.

අද එතකොට මේ පින්වත් පිරිස මේ දහම් ශ්‍රවණයෙන් මේ අවස්ථාවේදී විශාල කුසල් රාශියක් සිද්ධ කරගත්තා. ධම් ශ්‍රවණය කියන එක සාමාන්‍ය චාරිත්‍රයක් පමණක් නොවෙයි, නිවනට සිත යොදගෙන ඒ ධම්ය අසනව නම් එක නිවනට උපනිශ්‍රය වෙනවා. අපි මේ මනුෂ්‍යාත්මභාවයක් ලැබුවෙ, ධර්මය ළැදියාවක්, නැඹුරුවක් ඇති වුනේ, දීර්ඝ කාලයක් පුරුදු හැටියට මේවා දියුණු කළ නිසයි. එතකොට සසරට පවා මේ බණ ඇසීම උපකාර වෙනවා. ඒ ඒ අවස්ථාවලදී යම් කෙනෙක් උත්සාහවත් වෙනවා නම්, බණ පදයක් තුළින් අර කාල නමැති දරුවා වගේ උතුම් මාර්ග ඵල අවබෝධය ලබාගන්න පුළුවන්. එතකොට, මේ අවස්ථාවේ මේ පින්වතුන් සිල් සමාදන් වෙලා ධම් ශ්‍රවණය කළා. කුසල් වේනතා රාශියක් ඇති කර ගත්තා. පින් රාශියක් සිද්ධ කර ගත්තා - මේ ධම් ශ්‍රවණමය කුසල්, මේ පින්, මේ කුසල් උපනිශ්‍රය ජීවමන් අපට ජීවිතයේදීම සෝවාන් ආදී මාර්ග ඵල පිළිවෙළින් උතුම් අමා මහ නිවන් සුව සාක්ෂාත් කර ගැනීමට හැකිවේවා කියලා ප්‍රාර්ථනා කර ගන්න.

ඒ වගේම මේ රැස් කර ගත්තු පුණ්‍ය සම්භාරය ශාසනාරක්ෂක දේවතාවුන් ඇතුළු මේ ස්ථානයට අධිගෘහිත යම් දිව්‍ය භූත ආදී සත්ත්ව කොට්ඨාස ඇතොත් ඒ හැම දෙනාටම අනුමෝදන් වී අජරාමර සංඛ්‍යාත උතුම් අමා මහ නිවනින් සැනසෙත්වා කියලා අනුමෝදන් කර ගන්න.

ඒ විදියටම තම තමන්ගේ බන්ධු මිත්‍ර ආදී මිය පරලොව පරලෝ ගිය යම් පිරිසක් ඇතොත් ඒ අයත්, අවිචියේ පටන් අකනිටාව දක්වා වූ මේ ලෝක ධාතුවේ යම්තාක් සත්වයින් නිවන් බලාපොරොත්තු වෙනවා නම්, ඒ හැම කෙනෙක්ම මේ උතුම් කුසලය අනුමෝදන් වී ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණාදී සියලු සංසාර දුකින් අත්මිදී අජරාමර සංඛ්‍යාත උතුම් අමා මහ නිවනින් සැනසෙත්වා කියලා ප්‍රාර්ථනා කරන්න. එහෙම ප්‍රාර්ථනා කරගෙන දැන් මේ අවස්ථාවේදී මේ ගථා කියල පින් දෙන්න.

එත්තාවතා ච අම්හේහි…